İktisat Dünyası: ABD güçte nasıl en büyük oldu ve borç bombasının tik-tak’ları

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Dünya iktisadına bundan bir mühlet sonra (o mühletin ne olduğunu kimse bilemez) geri dönüp baktığımızda, bu günler için büyük ihtimalle “fırtınadan evvelki sakin günlerdi” diyebiliriz.

Günümüze baktığımızda, ABD iktisadı ivme kaybettiği, Çin’in deflasyon (enflasyonun bilakis fiyatların düşmesi) ile çaba ederken, Avrupa usulü bir tüketim düşüşüne gerçek kaydığı, Euro bölgesinin sakinlikle flört ettiği bir devirdeyiz. Kurtarıcı yeniden merkez bankaları oldu. Faiz indirimleriyle ekonomileri canlandırmaya çalışıyorlar.

Ancak burada değerli bir ikilem var? Enflasyon canavarını teslim aldılar mı? Faiz indirimleri hala hırıltıları duyulan bu canavara yine hayat verecek mi?

Küresel iktisadın öbür ve çok değerli bir sorunu ise; Gitgide tik-tak’larının sesi artan Borç Bombası…

Geçen hafta ABD Kongre Bütçe Ofisi, kamu borcunun 2024 mali yılında 35,5 trilyon dolara çıktığını açıkladı. Borcun gayrisafi yurtiçi hasılaya (GSYİH) oranı yüzde 124’e çıktı. Bu, ABD Merkez Bankası Başkanı Jerome Powell ve öteki yetkililerin açıkladığı üzere “sürdürülemez” bir durum.

Daha da kıymetlisi, borçlanmanın azaltılması istikametinde geleceği dair bir adım yok. Kasım ayında başkanlık seçimleri var. Adaylardan ne Donald Trump ne de Kamala Harris, borçlanmayı durdurmaktan bahsetmiyor. Bilakis, proje ve vaatleri daha da yüksek kamu borcuna yol açacak. Bütçe Ofisi borcun yakın gelecekte kıymetli ölçüde artmaya devam edeceğini ve bu on yılın sonunda 50 trilyon dolardan fazla olacağını iddia ediyor.

YILDA 950 MİLYAR DOLAR FAİZ ÖDENDİ

2024 mali yılı için ABD bütçe açığı 1,8 trilyon dolara yükseldi ve üç yılın en yüksek düzeyine ulaştı. ABD hükümeti 950 milyar dolar faiz ödemek zorunda kaldı (Türkiye iktisadına yakın); bu, bir evvelki yıla nazaran 240 milyar dolarlık yüzde 34’lük bir artış. Önümüzdeki yıllarda bunun artacağı neredeyse kesin.

Faiz ödemeleri, hem 826 milyar dolarlık tüm askeri bütçeden hem de 869 milyar dolarlık sıhhat harcamaları bütçesinden daha yüksekti ve artık tüm bütçenin yüzde 14’ünü oluşturuyor. Yani, kamu harcamalarının her yedi dolarından biri Amerikan hükümetine borç verenlere yapılıyor.

AVRUPA’DA TARİH TEKRAR EDECEK Mİ?

Avrupa’da da durum farklı değil. On yıldan kısa bir mühlet evvel borç krizi yaşayan kıtada birtakım ıslahatlar yapıldı ve mali kurallar getirildi. Fakat borçlanma süratle devam ediyor. Lafın kısası; tarih bir formda kendini tekrar ediyor üzere görünüyor.

Bölgenin iki lokomotifi borç konusunda büyük ölçüde farklılaştı. Fransa’da borcun GSYİH’ya oranı yüzde 111’e ulaştı. Almanya ise, GSYİH’nın yüzde 64’ü oranında kamu borcuna sahip ve yeni yatırımlar konusunda zorlansa da anayasal borç frenine bağlı kalıyor.

FİNANSAL SİSTEMDE BÜYÜK BİR ÇÖKÜŞE NEDEN OLABİLİR

Büyük ekonomiler ortasında borcun GSYİH’ya yüzde oranı bakımından sıralama şöyle:

Japonya – 255

İtalya – 135

ABD – 124

Fransa – 111

Kanada – 107

Birleşik Krallık – 98

Euro Bölgesi – 89

Çin – 84

Hindistan – 82

Brezilya – 74

Başta ABD olmak üzere ülkelerin kamu borcundaki büyük artış, ABD Doları için bir krize, borçlanma piyasasında, bankacılık dalında yahut finansal sistemin öteki bir alanında büyük bir çöküşe neden olabilir. Bunun ne vakit bir yapısal bir sorun haline geleceği bilinmez, lakin devam ederse borç bombası büyük tahribat yaratabilir.

ABD NASIL PETROL VE GAZDA EN BÜYÜK OLDU?

Buradan bir diğer değerli mevzuya geçelim.

Fosil güçte yaşanan büyük değişime ve onun getireceği sonuçlara… Tüm dünya yeşil güce odaklanırken, ABD kaya petrolü ihtilali sayesinde nasıl dünyanın en büyük petrol ve gaz üreticisi ve bir numaralı gaz tedarikçisi oldu?

Tabii bu üretim patlaması jeopolitik dengelerde ve güç güvenliğinde değerli değişimlere neden olurken, sera gazı salınımlarını azaltma eforlarını baltalama tehlikesi de yaratıyor.

Kaya petrolü “devrimi”, ABD’nin dünyanın en büyük petrol ve gaz üreticisi, en büyük gaz ihracatçısı ve Suudi Arabistan’dan sonra ikinci büyük petrol ihracatçısı haline gelmesine, Ortadoğu’daki üretici ülkelere olan bağımlılığının azalmasına ve haliyle jeopolitik pozisyonunun güçlenmesine yol açtı.

ABD, üretim patlamasıyla ithal Suudi petrolüne bağımlı kalmama, Rusya’nın petrol pazarındaki hakimiyetini kırma ve petrole bağımlı Rus iktisadına darbe vurma üzere jeopolitik maksatlarına ulaşmanın önünü de açmış oldu.

DÜNYANIN LNG MUHTAÇLIĞININ DÖRTTE BİRİNİ ABD KARŞILADI

ABD’yi dünyanın en büyük petrol üreticisi haline getiren ve net ithalatçı pozisyondan net ihracatçı pozisyona geçiren kaya petrolü ve gazı oldu. Kaya petrolü alanlarında üretimin yeni tekniklerle daha verimli bir halde gerçekleşmesi üretimdeki patlamanın en büyük sebebiydi. 2000’lerin başında başlayan üretim artışı 2020’li yıllarda daha da hızlandı ve global güç sisteminde büyük bir değişim yaşandı.

ABD doğal gazda da dünyanın en büyük üreticisi haline gelirken, öteki yandan sıvı doğal gazda (LNG) en büyük ihracatçı oldu. Geçen yıl LNG ihracatı yüzde 10 artarken, dünyanın LNG muhtaçlığının dörtte birini karşıladı. Natürel bunda yaptırımlar nedeniyle Rusya’nın Avrupa’ya doğal gaz ihracatının keskin düşüşü de tesirli oldu. Rusya’nın Avrupa’ya ihracatı 2021’de yüzde 43, 2022’de yüzde 23 ve devamında geçen yıl yüzde 14 düştü.

AVRUPA, AMERİKAN GAZININ EN BÜYÜK MÜŞTERİSİ

Buna karşılık Avrupa, 2022’de Ukrayna savaşının başlamasıyla Amerikan gazının en büyük müşterisi oldu. Avrupa LNG ithalatının yarısını ABD’den karşılıyor, Almanya’nın gaz ithalatında ABD’nin hissesi yüzde 82’ye çıktı. ABD de ihracatının yarısından fazlasını Avrupa’ya yapıyor.

Ancak, gelecekte Avrupa’nın rüzgar ve güneş gücü üzere yenilenebilir kaynakların hissesini artırmasıyla gaza olan talebinin azaltması bekleniyor.

PETROLDE 2018’DE DÜNYANIN EN BÜYÜK ÜRETİCİSİ OLDU

Petrolde ise durum şöyle; Suudi Arabistan, 1990’lı yıllarda geniş petrol rezervlerinden yararlanarak ham petrol üretimine hakim oldu. Petrol dalı hala ülkenin GSYİH’sının yaklaşık yüzde 42’sini, bütçe gelirlerinin yüzde 87’sini ve ihracat yararlarının yüzde 90’ını oluşturuyor. Fakat 2000’li yıllarda Rusya, petrol altyapısını genişletmeye yönelik stratejik yatırımların akabinde birkaç yıl üretimde Suudi Arabistan’ı geride bıraktı.

2010’lu yıllarda ABD, Teksas’tan Kuzey Dakota’ya kadar uzanan kaya oluşumlarındaki hidrolik kırılma teknolojisi sayesinde yerli üretimde bir artış yaşadı. ABD’nin Güç Enformasyon Dairesi’nin (EIA) datalarına nazaran, birinci kere 2018 yılında Rusya ve Suudi Arabistan’ı üretimde geride bırakarak dünyanın en büyük petrol üreticisi oldu.

Geçen yıl tarih boyunca en çok petrol üreten ülke olan ABD, günde ortalama 12.9 milyon varil üretim yaparken, Rusya 10,1, Suudi Arabistan ise 9,7 milyon varil petrol ürettiler.

Bu üç büyük üretici global üretimin yüzde 40’ını gerçekleştirdi. ABD’nin üretimi 2008’de günde 5 milyon varile kadar düşmüştü, 2009’dan sonra artmaya başladı.

PETROLDE GLOBAL TALEP REKOR DÜZEYE ULAŞTI

Elektrikli araçlardaki artışa karşın, geçen yıl petrole olan talep de ABD’nin üretim artışında tesirli oldu. Energy Institute’un 2023 raporuna nazaran, petrole global talep, 2022’ye kıyasla yüzde 2,6 artışla geçen yıl günde 100 milyon varilin üzerine çıkarak rekor düzeye ulaştı.

BP’nin Temmuz ayında yayımlanan Güçte Görünüm 2024 raporunda da, petrol talebinin 2025’te tepeye ulaşacağı, düşüşün de kademeli olacağı ve tüketimin 2035’te yüksek kalacağı kestirim ediliyor. Rapora nazaran, yavaşlayan elektrikli araç satışları, yetersiz yenilenebilir kapasite artışı ve artan elektrik maliyetleri nedeniyle güç dönüşümü ivme kaybediyor.

PETROL FİYATLARI İRAN FÜZELERİYLE UYKUDAN UYANDI

Petrolden bu kadar kelam etmişken, fiyatlardaki gelişmelere de bakalım.

İran’ın Ekim başında İsrail’e düzenlediği füze taarruzları petrol fiyatlarını adeta uykudan uyandırdı. 1 Ekim’de varili 66 dolar düzeyine kadar düşen Amerikan Batı Teksas ham petrolü Ortadoğu’da yükselen tansiyon ile petrol arzında mümkün kesintiler olabileceği derdiyle 7 Ekim’de 77 doların üzerine sıçradı. 11 Ekim Cuma günü de haftayı 75,5 dolardan kapattı.

Şimdilik Ukrayna ve Ortadoğu’daki savaşlarla birlikte jeopolitik çalkantıların devam etmesine karşın, petrolün fizikî arzında bir kesinti yok. Şu an için en büyük sorun bölgede çatışmanın daha da tırmanmasının İran’dan gelen arzda bir azalmaya yol açıp açmayacağı…

Büyük petrol üreticilerinin çok fazla yedek kapasitesi var, lakin tekrar de İran’dan gelen petrol arzındaki rastgele bir kesinti zahmete yol açacak.

SENARYOLAR; İRAN ÜRETİMİ AZALTIRSA 90 DOLAR

Amerikan bankası Goldman Sachs Brent ham petrolünün varil başına 70-85 dolar aralığında süreç göreceğini, yılın dördüncü çeyreğinde ortalama 77 dolar ve büyük bir arz kesintisi olmadığı varsayıldığında gelecek yıl 76 dolar olacağını iddia ediyor.

Ancak, şayet İran arzında altı ay boyunca günde iki milyon varillik bir kesinti olursa ve OPEC üreticileri bu açığı süratle telafi ederse fiyatlar süreksiz olarak 90 dolarlık bir doruğa çıkabilir. OPEC telafisi olmadan ise fiyatlar gelecek yıl 90 dolarların ortasında tepe yapabilir.

İran arzında günde bir milyon varillik daima bir kesinti ise, OPEC’in açığı kademeli olarak telafi etmesi şartıyla petrolün varilini 80 dolarların ortasında bir doruğa çıkarabilir. OPEC telafisi olmazsa 2025’te 90 dolarların ortasını görebiliriz.